THÔNG TIN PHÁP LUẬT DÂN SỰ

Các dạng tranh chấp đất đai hiện nay rất đa dạng, phong phú, nhiều khi đan xen lẫn nhau. Tranh chấp đất đai có thể được chia làm hai loại lớn, đó là các tranh chấp mà trong đó cần xác định ai là người có quyền sử dụng hợp pháp đất đang tranh chấp và tranh chấp đất đai trong đó người sử dụng đất đã sử dụng đất hợp pháp, tranh chấp chỉ phát sinh trong quá trình người đó thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình.

Trong dạng tranh chấp này luôn luôn có sự tranh chấp giữa các bên về quyền quản lý, quyền sử dụng một diện tích nào đó hoặc một phần trong diện tích đó. Việc xác định ai là người có quyền sử dụng hợp pháp đất tranh chấp đó là trách nhiệm của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Có thể có dạng như sau:

– Tranh chấp về quyền sử dụng đất có liên quan đến tranh chấp về địa giới hành chính. Loại tranh chấp này thường xảy ra giữa người ở hai tỉnh, hai huyện, hai xã với nhau, tập trung ớ những nơi có vị trí quan trọng trong việc phát triển kinh tế, văn hóa, ở những vị trí dọc theo triền sông lớn, những vùng có địa giới không rõ ràng, không có mốc giới nhưng là vị trí quan trọng, ở những nơi có nguồn lâm, thổ sản quý. Cùng với việc chia tách các đơn vị hành chính tỉnh, huyện, xã thì tranh chấp đất đai liên quan đến địa giới hành chính tương đối nhiều.

– Tranh chấp đòi lại đất, đòi lại tài sản gắn liền với quyền sử dụng đất: Thực chất đây là dạng tranh chấp đòi lại đất, đòi lại tài sản gắn liền với đất có nguồn gốc trước đây thuộc quyền sở hữu của họ hoặc người thân của họ mà do nhiều nguyên nhân khác nhau họ không còn quản lý, sứ dụng nữa. Bây giờ những người này đòi lại người đang quản lý, sử dụng dẫn đến tranh chấp. Trong dạng tranh chấp này có các loại sau:

+ Đòi lại đất, tài sản của họ, của người thân trong các giai đoạn khác nhau trước đây qua các cuộc điều chỉnh đã chia, cấp cho người khác: Sau cải cách ruộng đất, nông nghiệp, nông thôn bước vào thời kỳ hợp tác hóa nông nghiệp. Đặc biệt từ năm 1958, phong trào hợp tác hóa nông nghiệp theo mô hình sản xuất tập thể, quản lý tập trung. Ruộng đất và các tư liệu sản xuất của nông dân được tập trung vào hợp tác xã. Đến khi thực hiện Nghị quyết T.Ư 10/TW năm 1988, đất đai được phân chia đến hộ gia đình, cá nhân để sản xuất. Do việc phân chia đất đai không hợp lý một số cán bộ xã, huyện đã làm sai như chia đất sản xuất cho những người không phải là nông dân để rồi những người này đem bán, cho thuê, trong khi đó nông dân không có đất sản xuất, một số hộ trước khi vào tập đoàn, hợp tác xã có đất, đến khi giải thể họ không có đất để canh tác. Một số hộ thực hiện chính sách “nhường cơm sẻ áo” của Nhà nước trong những năm 1981-1986 đã nhường đất cho những người khác sử dụng, nay đòi lại… ở miền nam, Nhà nước thực hiện chính sách cải tạo công thương nghiệp, quốc hữu hóa đất đai, nhà cửa, tư liệu sản xuất của địa chủ, tư bản và tay sai chế độ cũ hoặc giao nhà cửa, đất đai cho người khác sử dụng, đến nay do có sự hiểu lầm về chính sách họ cũng đòi lại những người đang quản lý, sử dụng.

Ngoài ra, một số người bỏ đi nơi khác ở, ra nước ngoài sinh sống cũng trở về đòi lại đất đai, tài sản trước đây của họ đã được giao cho người khác quản lý, sử dụng.

+ Tranh chấp giữa những người làm nghề thủ công, nay thất nghiệp trở về đòi lại ruộng của những người làm nông nghiệp: Những người làm nghề thủ công trước đây đã được phân ruộng để sản xuất, để ở, sau đó họ không sản xuất nông nghiệp nữa hoặc chuyển đi nơi khác để làm nghề, đến nay họ trở về đòi lại đất để sản xuất, để ở.

+ Tranh chấp đòi lại đất, tài sản của nhà thờ, các dòng tu, chùa chiền, miếu mạo, nhà thờ họ. Dạng tranh chấp này thường xảy ra như sau: Trước đây do hoàn cảnh lịch sử, chính quyền địa phương đã mượn đất của các cơ sở nói trên để sử dụng hoặc tịch thu một số cơ sở để làm trụ sở cơ quan, trường học… đến nay các cơ sở đó đòi lại nhưng Nhà nước không trả lại được nên dẫn đến khiếu kiện của các cơ sở đó.

Ngoài ra, trong những trường hợp nói trên, một số người được các nhà thờ, dòng tu, chùa chiền, nhà thờ họ cho đất để ở họ đã xây dựng nhà kiên cố, hoặc lấn chiếm thêm đất của các cơ sở nói trên dẫn đến việc các cơ sở nói trên đòi lại đất, nhà.

+ Tranh chấp đòi lại nhà, đất cho mượn, cho thuê, cho ở nhờ: Dạng tranh chấp này phát sinh do việc một bên cho bên kia mượn đất, thuê đất, cho ở nhờ. Có vụ cho mượn, thuê gần đây, có vụ cho mượn, thuê cách đây vài chục năm (nhất là ở miền nam). Trong nhiều trường hợp không làm hợp đồng, chỉ giao kết bằng miệng dẫn đến khi bên cho mượn, cho thuê, cho ở nhờ hoặc là hết hạn hợp đồng, hoặc đòi lại, bên mượn, thuê, ở nhờ đã xây dựng nhà kiên cố, một số có tên trong sổ địa chính hoặc được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (QSDĐ) thì việc tranh chấp này càng trở nên phức tạp, dẫn đến việc công dân khiếu kiện lên cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc cấp giấy chứng nhận QSDĐ.

– Tranh chấp QSDĐ, tài sản gắn liền với QSDĐ khi vợ chồng ly hôn: Đây là trường hợp tranh chấp đất hoặc tài sản gắn liền với QSDĐ khi vợ chồng ly hôn. Đất tranh chấp có thể là đất nông nghiệp, lâm nghiệp hoặc đất để ở; có thể là giữa vợ chồng với nhau hoặc giữa một bên ly hôn với hộ gia đình vợ hoặc chồng hoặc có thể xảy ra khi bố mẹ cho con đất, đến khi con ly hôn thì cha mẹ đòi lại…

– Tranh chấp về quyền thừa kế QSDĐ, tài sản gắn liền với QSDĐ: Đây là dạng tranh chấp do người có QSDĐ, tài sản gắn liền với đất chết mà không để lại di chúc, hoặc để lại di chúc không phù hợp với quy định của pháp luật và những người hưởng thừa kế không thỏa thuận được với nhau về phân chia thừa kế hoặc thiếu hiểu biết về pháp luật dẫn đến tranh chấp.

– Tranh chấp giữa những người sử dụng với nhau về ranh giới giữa các vùng đất được phép sử dụng và quản lý: Đây là tranh chấp về ranh giới. Loại tranh chấp này thường do một bên tự ý thay đổi ranh giới hoặc hai bên không xác định được với nhau về ranh giới, một số trường hợp chiếm luôn diện tích đất của người khác. Những trường hợp tranh chấp này xảy ra thường do ranh giới đất giữa những người sử dụng đất liền kề không rõ ràng, đất này thường sang nhượng nhiều lần, bàn giao không rõ ràng.

Ngoài ra, việc tranh chấp ranh giới xảy ra nhiều khi do lỗi của các cơ quan nhà nước, đó là khi cấp đất, cơ quan cấp đất có ghi diện tích, nhưng không đo đạc cụ thể khi giao đất chỉ căn cứ vào giấy cấp đất và đơn kê khai diện tích của đương sự. Sau này khi đương sự đo lại thấy diện tích đất ít hơn so với quyết định cấp đất cũng như giấy chứng nhận QSDĐ hoặc khi cấp giấy chứng nhận QSDĐ có phần diện tích chồng lên nhau. Do đó cũng gây nên tranh chấp giữa các hộ liền kề nhau. Khi giải quyết tranh chấp, các cơ quan có thẩm quyền phải xác định phần đất tranh chấp đó là thuộc quyền sử dụng của ai.

– Tranh chấp giữa đồng bào đi xây dựng vùng kinh tế mới với đồng bào dân tộc sở tại: Đây là dạng tranh chấp thường xảy ra ở vùng Tây Nguyên. Việc di dân, đặc biệt là di dân tự do khi đến nơi ở mới không phải lúc nào chính quyền sở tại cũng cấp đất cho người dân di cư, dẫn đến việc người mới đến phá rừng, lấn chiếm đất đai dẫn đến tranh chấp với đồng bào dân tộc sở tại.

– Tranh chấp giữa các nông trường, lâm trường và các tổ chức sử dụng đất khác với nhân dân địa phương: Do cơ chế trước đây nên dẫn đến tình trạng các nông trường, lâm trường, các đơn vị quân đội bao chiếm một lượng lớn đất đai, không sử dụng hết để đất bỏ hoang hoặc cho người dân sử dụng theo hình thức phát canh, thu tô. Mặt khác, nhiều nông trường, lâm trường, các đơn vị quân đội quản lý đất đai lỏng lẻo dẫn đến tình trạng người dân chiếm đất để sử dụng. Do đó cũng dẫn đến tranh chấp đất đai.

Các dạng tranh chấp đất đai trong đó người sử dụng đất đã sử dụng hợp pháp, tranh chấp chỉ phát sinh trong quá trình người đó thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Trong các dạng tranh chấp này thì người đang SDĐ đã sử dụng hợp pháp đất, không có ai tranh chấp. Tuy nhiên, khi sử dụng quyền và nghĩa vụ SDĐ của mình như: Thực hiện các giao dịch về dân sự, hoặc do chủ trương, chính sách của Nhà nước như giải tỏa, trưng dụng, trưng mua hoặc do người khác gây thiệt hại, hoặc bị hạn chế về quyền và nghĩa vụ SDĐ của mình mà dẫn đến tranh chấp. Có các dạng sau:

– Tranh chấp hợp đồng chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, cho thuê lại quyền SDĐ, thế chấp hoặc bảo lãnh, góp vốn bằng giá trị quyền SDĐ. 

– Tranh chấp do người khác gây thiệt hại hoặc hạn chế quyền và nghĩa vụ phát sinh trong quá trình SDĐ.

– Tranh chấp về mục đích sử dụng, đặc biệt là tranh chấp về đất nông nghiệp với đất lâm nghiệp, giữa đất trồng lúa với đất nuôi tôm, giữa đất trồng cao su với đất trồng cà phê, giữa đất nông nghiệp với đất thổ cư trong quá trình phân bố và quy hoạch sử dụng. Trong thực tế trường hợp tranh chấp này xảy ra như sau: Do mục đích SDĐ nên Nhà nước thu hồi đất của người đang sử dụng để giao cho người khác sử dụng với mục đích khác, dẫn đến người đang SDĐ khiếu kiện việc chuyển mục đích SDĐ hay khiếu kiện việc thu hồi hoặc khiếu kiện người được giao đất sử dụng với mục đích khác. Mặt khác, người được Nhà nước giao đất chuyển mục đích sử dụng khiếu kiện người đang sử dụng đất phải giao đất cho mình theo quyết định giao đất.

– Tranh chấp về giải toả mặt bằng phục vụ các công trình công cộng, lợi ích quốc gia và mức đền bù khi thực hiện giải tỏa.

Trong tranh chấp loại này chủ yếu là khiếu kiện về giá đất đền bù, diện tích đất được đền bù, giá cả đất tái định cư và đền bù không đúng người, giải tỏa quá mức quy định để chừa đất cấp cho các đối tượng khác. Trong tình hình hiện nay, việc quy hoạch mở mang đường sá, đô thị quá lớn đẫn đến việc tranh chấp loại này rất gay gắt, phức tạp và có nhiều người, tập thể đồng loạt khiếu kiện.

Hiện nay ngoài những tranh chấp như đã trình bày trên, còn có một loại tranh chấp nữa, đó là tranh chấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước về đất đai tức là tranh chấp hành chính về đất đai. Các tranh chấp thuộc nhóm này thường nảy sinh khi các đương sự quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính của cơ quan quản lý nhà nước về đất đai hoặc cán bộ quản lý nhà nước về đất đai áp dụng đã  làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Thí dụ: Các quyết định về giao đất, thu hồi đất, cho thuê đất, cấp giấy chứng nhận quyền SDĐ, thu hồi giấy chứng nhận quyền SDĐ, các quyết định về giải quyết tranh chấp đất đai.

Pháp luật Việt Nam

Filed under: LDS - Hợp đồng | Leave a comment »

Hiện nay việc thi hành hợp đồng ở Việt Nam vẫn còn vướng mắc vì một số các lí do sau:
Thứ nhất, vẫn tồn tại 3 luật hợp đồng khác nhau: i) Bộ luật Dân sự điều chỉnh hợp đồng dân sự; ii) Pháp lệnh Hợp đồng Kinh tế điều chỉnh hợp đồng kinh tế và iii) Luật Thương mại điều chỉnh hợp đồng thương mại. Do vậy, các bên có liên quan đến tranh chấp hợp đồng thường mất nhiều thời gian cãi nhau về việc xác định tranh chấp này là thuộc về dân sự hay kinh tế để xác định khung pháp luật điều chỉnh.
Thứ hai, hợp đồng được các bên soạn thảo rất sơ sài do thông lệ là luật sẽ điều chỉnh các vấn đề còn lại hoặc có thể do các bên tham gia hợp đồng không biết là có nhiều luật điều chỉnh chế định hợp đồng. Chính vì vậy khi có tranh chấp xảy ra các bên phụ thuộc vào quyết định chủ quan của thẩm phán. Việc buộc thực hiện đúng hợp đồng trở nên phức tạp và khó thực hiện.
Thứ ba, ngay dù khi hợp đồng được soạn thảo một cách chi tiết để tránh những lỗ hổng của luật pháp, cơ quan công chứng lại thường yêu cầu các bên điều chỉnh lại hợp đồng và bỏ đi những điều khoản khung vì cho rằng các điều khoản này đã được điều chỉnh trong luật.
Thứ tư, quyết định của tòa hay trọng tài thương mại ở Việt Nam là không dự báo trước được do trình độ và chất lượng xét xử còn thấp.

Bà Nguyễn Đào, Giám đốc, Johnson Stokes & Master,
Trưởng tiểu ban Đất đai của Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam

• Việc đảm bảo thực hiện hợp đồng giữa các doanh nghiệp ở Việt Nam vẫn còn gặp phải những rào cản cả ở trong pháp luật cũng như trên thực tế triển khai. Hiện nay chế định về hợp đồng trong pháp luật Việt Nam còn sơ sài và chưa tương thích với luật pháp và thông lệ quốc tế. Chính vì vậy có xu hướng các trọng tài viên quốc tế áp dụng luật pháp và thông lệ quốc tế để xử các vụ tranh chấp có liên quan đến doanh nghiệp Việt Nam. Việc đưa tất cả các quy định về hợp đồng vào diện điều chỉnh của Bộ luật dân sự sửa đổi mà không có chương hợp đồng thương mại trong Luật Thương mại, các nhà lập pháp chưa đem lại được cho doanh nghiệp một chế định hợp đồng đầy đủ khi họ giao kết hợp đồng thương mại, đặc biệt là hợp đồng thương mại quốc tế.
  Một câu ngạn ngữ của Phương Tây “Một thỏa hiệp tồi còn hơn một bản án tốt” đã cho thấy khi có tranh chấp xảy ra, nếu các doanh nghiệp tự thỏa thuận giải quyết được với nhau thì vẫn tốt hơn so với việc mang nhau ra cơ quan tài phán (hoặc là tòa án hoặc là trọng tài). Đưa một tranh chấp ra trước cơ quan tài phán tất nhiên là sẽ tốn kém cả về mặt thời gian và tiền bạc của cả hai bên. Hệ thống tòa án của Việt Nam hiện nay là quá tải. Trong thời gian vừa qua, cũng đã nhiều nỗ lực để cải thiện hệ thống tư pháp. Bộ Luật tố tụng dân sự 2004 đã tăng thẩm quyền cho tòa án cấp quận, huyện, đã quy định chi tiết về thời hạn tòa án phải trả lời nguyên đơn (5 ngày kể từ ngày toà nhận đơn khởi kiện) và thời hạn chuẩn bị xét xử (2-4 tháng) và đưa vụ việc ra xét xử (sau 1-2 tháng kể từ này ra quyết định xét xử). Việt Nam cũng đang xem xét việc áp dụng thủ tục xét xử nhanh vụ kiện và tiếp tục đơn giản hóa các thủ tục ở tòa. Tuy nhiên, những cải cách này phải đi song song với việc nâng cao năng lực của đội ngũ thẩm phán. Hơn nữa cần tiếp tục đưa công nghệ thông tin vào hoạt động của tòa để giảm dần cách làm “thủ công” của một số tòa như hiện nay để tăng hiệu quả hoạt động, giảm chi phí và thời gian xét xử.
  Các doanh nghiệp cần nhận thức được vẫn còn một cơ chế giải quyết tranh chấp nhanh hơn và hiệu quả hơn – bằng trọng tài thương mại. Ưu điểm nổi bật của xét xử bằng trọng tài thương mại so với tòa án ở chỗ nhanh gọn, kín đáo và phán quyết của trọng tài là có giá trị chung thẩm, tức có hiệu lực cuối cùng và được cưỡng chế thi hành như phán quyết của tòa án. Pháp lệnh Trọng tài thương mại 2003 và Pháp lệnh Thi hành án có hiệu lực vào ngày 1/7/2004 đã tạo một khung pháp lý hoàn chỉnh cho hoạt động của trọng tài thương mại.

Luật sư TS Phạm Liêm Chính,
Trưởng Văn phòng Luật sư Chính và Cộng sự

• Pháp luật về hợp đồng của Việt Nam đang có những bước đi quan trọng. Tất cả các quy định chung về hợp đồng được đưa ra khỏi Luật Thương mại năm 2005. Pháp lệnh hợp đồng kinh tế 1989 hết hiệu lực vào ngày 1 tháng 1 năm 2006. Các quy định có tính chất luật chung về hợp đồng đang được quy trong Bộ luật Dân sự năm 2005 tạo niềm tin lớn hơn và tạo điều kiện dễ dàng hơn cho việc áp dụng pháp luật. Trong Bộ luật Dân sự năm 2005, các quy định về hợp đồng cũng đang được điều chỉnh theo chiều hướng tốt. Một số thay đổi quan trọng có thể liệt kê ra đây như: i) hình thức của hợp đồng chỉ là điều kiện có hiệu lực của HĐ đối với một số HĐ cụ thể mà luật quy định; ii) điều khoản chủ yếu (chỉ mang tính hướng dẫn, không ảnh hưởng đến hiệu lực của hợp đồng nếu không tuân thủ); iii) chỉ vi phạm đối tượng, mục đích của HĐ mới ảnh hưởng đến hiệu lực của hợp đồng; iv) các bên được quyền áp dụng luật pháp nước ngoài và tập quán quốc tế; v) hai biện pháp bảo đảm quan trọng nhất là cầm cố và thế chấp đã được quy định theo nguyên tắc căn cứ vào mức độ rủi ro chứ không căn cứ vào tiêu chí động sản hay bất động sản nữa; vi) có thể thế chấp tài sản hình thành trong tương lại.

Ông Nguyễn Am Hiểu, Vụ phó,
Vụ Pháp luật Dân sự Kinh tế, Bộ Tư pháp

• Hiện các doanh nghiệp vẫn tự tìm cách giải quyết tranh chấp với nhau là chính. Nhiều trường hợp họ nhờ đến công an (như nhờ đi đòi nợ hộ). Ngoài ra họ có thể nhờ những người trung gian hòa giải có uy tín. Ban Pháp chế và Trung tâm Trọng tài của VCCI cũng thường xuyên nhận được các yêu cầu giúp đỡ hòa giải các tranh chấp giữa các DN. Việc công nhận hòa giải là một phương thức giải quyết tranh chấp chính thức sẽ hỗ trợ DN giải quyết những tranh chấp không quá phức tạp.

Bà Phạm Chi Lan,
Ban Nghiên cứu của Thủ tướng Chính phủ

• Cũng phải thừa nhận rằng mặc dù đã có nhiều nỗ lực cải cách trong lĩnh vực tư pháp, công tác xét xử các tranh chấp kinh doanh thương mại của tòa án vẫn còn chưa thực sự hiệu quả. Có một số lí do làm cho doanh nghiệp không “mặn mà” với tòa án. Thứ nhất, các công việc của tòa án vẫn còn “thủ công”, chưa ứng dụng nhiều công nghệ thông tin, nên còn nhiều chậm chễ. Thứ hai, tư duy thẩm phán chưa thích nghi được với kinh tế thị trường, nên trong quá trình xét xử, các thẩm phán thiên về bảo vệ lợi ích của Nhà nước hơn là tôn trọng quyền tự do kinh doanh của họ và giải quyết tranh chấp theo hướng bảo vệ lợi ích của các bên. Thứ ba, kinh nghiệm giải quyết các tranh chấp kinh doanh thương mại (nhất là về sở hữu trí tuệ, có yếu tố quốc tế) của đội ngũ thẩm phán còn rất hạn chế nên quyết định của tòa có vẻ không được các doanh nghiệp phục và tự nguyện thi hành. Thứ tư, vai trò của luật sư trong các phiên tòa cũng còn hạn chế do chưa lấy được sự tin tưởng từ thẩm phán và bản thân luật sư trong nước cũng chưa có nhiều kinh nghiệm đối với các tranh chấp kinh tế thương mại phức tạp. Pháp luật nước ta thì lại chưa cho phép sử dụng luật sư nước ngoài tại tòa để tạo điều kiện học hỏi cho cả thẩm phán và luật sự trong nước. Cuối cùng, ở Việt Nam việc kê khai tài sản không được thực hiện một cách hiệu quả nên rất khó xác định được tài sản nào có thể xiết nợ của bị đơn. Do vậy việc thi hành các quyết định của tòa án hiện nay cũng rất chậm và kém hiệu quả.
  Trong thời gian tới, cần thực hiện một rà soát toàn diện về thực trạng và năng lực giải quyết án/tranh chấp kinh tế của hệ thống tòa án và trọng tài thương mại để có thể đưa ra được những đề xuất sửa đổi về chính sách cũng như xây dựng các chương trình nâng cao năng lực cho đội ngũ thẩm phán và trọng tài viên.

Ông Ngô Cường, Phó Viện trưởng,
Viện Khoa học Xét xử, Tòa án Nhân dân tối cao

SOURCE: CHƯA ĐƯỢC XÁC ĐỊNH CỤ THỂ

Filed under: LDS - Hợp đồng | Leave a comment »

PHÍ THỊ QUỲNH NGA – Bảo Việt Nhân thọ

Xét trên phương diện lý thuyết, hợp đồng là sự thỏa thuận giữa hai hay nhiều bên, qua đó thể hiện sự thống nhất ý chí (còn gọi là sự “ưng thuận”) của các bên với các mong muốn và chủ đích đạt được những hệ quả pháp lý nhất định là việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ ràng buộc các bên trong quan hệ hợp đồng. Với vai trò là luật do các bên trong quan hệ hợp đồng tạo ra, về mặt lý luận, các điều khoản quy định trong hợp đồng cần phải đảm bảo các tiêu chí: đầy đủ, rõ ràng, thống nhất, đơn nghĩa, dễ hiểu trong đó tiêu chí “rõ ràng” là quan trọng nhất. Tuy nhiên, không ít hợp đồng tồn tại trên thực tế không phải lúc nào cũng đảm bảo được các tiêu chí nói trên dẫn đến việc các bên không có cách hiểu thống nhất về nội dung hợp đồng và vấn đề giải thích hợp đồng để giải quyết tranh chấp được đặt ra. Mục đích của việc giải thích hợp đồng là nhằm làm rõ nghĩa và phạm vi của hợp đồng hay một điều khoản cụ thể của hợp đồng. Trong phạm vi bài viết này muốn đề cập và trao đổi với quý độc giả về vấn đề “giải thích hợp đồng bảo hiểm”.

Hợp đồng bảo hiểm nói chung và hợp đồng bảo hiểm nhân thọ nói riêng được điều chỉnh bởi Luật kinh doanh bảo hiểm là một loại hợp đồng gia nhập (còn gọi là hợp đồng theo mẫu). Đặc điểm này được thể hiện ở chỗ doanh nghiệp bảo hiểm là bên đưa ra các điều khoản mẫu (do Bộ Tài chính ban hành hoặc phê duyệt) để khách hàng xem xét trả lời chấp nhận trong một khoảng thời gian hợp lý; nếu khách hàng đồng ý tham gia bảo hiểm đồng nghĩa với việc chấp nhận toàn bộ nội dung hợp đồng theo điều khoản mẫu mà doanh nghiệp bảo hiểm đã đưa ra. Do đó, về nguyên tắc người mua bảo hiểm không được đàm phán, thỏa thuận về việc sửa đổi, bổ sung điều khoản của hợp đồng bảo hiểm.

Xuất phát từ sự “yếu thế” nói trên của người mua bảo hiểm, tính phức tạp và khó hiểu của các điều khoản bảo hiểm đặc biệt là điều khoản bảo hiểm nhân thọ, và để tránh việc các doanh nghiệp bảo hiểm tìm cách “chèn ép” khách hàng, dồn họ vào tình thế khó lựa chọn cũng như hạn chế vi phạm nguyên tắc “tự do khế ước” trong giao dịch, các nhà làm luật đã đưa ra quy định về nghĩa vụ giải thích hợp đồng bảo hiểm nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của người mua bảo hiểm như sau:

– Thứ nhất, “khi giao kết hợp đồng bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm có trách nhiệm cung cấp đầy đủ thông tin liên quan đến hợp đồng bảo hiểm, nghĩa vụ giải thích cho bên mua bảo hiểm về các điều kiện, điều khoản bảo hiểm cho bên mua bảo hiểm…” (khoản 1, Điều 19 Luật kinh doanh bảo hiểm).

– Thứ hai, “trong trường hợp hợp đồng bảo hiểm có điều khoản không rõ ràng thì điều khoản đó được giải thích theo hướng có lợi cho người mua bảo hiểm” (Điều 21 Luật kinh doanh bảo hiểm)”.

Như vậy, theo các quy định trên thì nghĩa vụ giải thích hợp đồng bảo hiểm trước hết thuộc về doanh nghiệp bảo hiểm (thực hiện trực tiếp hoặc thông qua đại lý) và việc giải thích này phải theo hướng có lợi cho người mua bảo hiểm nếu điều khoản không rõ ràng. Khi có tranh chấp giữa doanh nghiệp bảo hiểm và khách hàng liên quan đến những quy định của điều khoản hợp đồng, toà án có nghĩa vụ làm sáng tỏ ý nghĩa và nội dung của hợp đồng bảo hiểm đó và thường sẽ ưu tiên giải thích theo hướng có lợi hơn cho người mua bảo hiểm và/hoặc người được hưởng quyền lợi bảo hiểm.

Về vấn đề này, khoản 2 Điều 406 Bộ luật dân sự năm 1995 và khoản 2 Điều 407 Bộ luật dân sự năm 2005 cũng quy định “Trong trường hợp hợp đồng theo mẫu có điều khoản không rõ ràng thì bên đưa ra hợp đồng theo mẫu phải chịu bất lợi khi giải thích điều khoản đó”. Đây là quy định hợp lý bởi lẽ doanh nghiệp bảo hiểm là bên soạn thảo hợp đồng, do đó về nguyên tắc họ có quyền đồng thời có nghĩa vụ diễn đạt các điều khoản của hợp đồng một cách rõ ràng, mạch lạc còn người tham gia bảo hiểm hay người được hưởng quyền lợi bảo hiểm là bên phải chấp nhận hoặc bác bỏ toàn bộ các điều khoản đó (không tham gia bảo hiểm) mà không được “mặc cả” bất cứ điều gì.

Tuy nhiên, Luật kinh doanh bảo hiểm chỉ dừng lại ở quy định nguyên tắc giải thích hợp đồng bảo hiểm mà không nói đến cách thức giải thích hợp đồng này như thế nào. Do đó, khi có tranh chấp xảy ra, việc giải thích hợp đồng bảo hiểm phải căn cứ vào các quy định khác của pháp luật nếu có, bởi về nguyên tắc áp dụng luật, việc giao kết và thực hiện hợp đồng bảo hiểm trước hết sẽ chịu sự điều chỉnh của Luật kinh doanh bảo hiểm. Nếu Luật kinh doanh bảo hiểm không quy định hoặc dẫn chiếu đến việc áp dụng luật khác (Bộ luật dân sự và các quy định quy định khác của pháp luật có liên quan) thì luật khác sẽ được áp dụng (Điều 12 khoản 4 Luật kinh doanh bảo hiểm). Trong trường hợp này, Điều 408 Bộ luật dân sự năm 1995 có quy định cách thức giải thích hợp đồng như sau:

1. Khi hợp đồng có điều khoản không rõ ràng thì không chỉ dựa vào ngôn từ của hợp đồng mà còn phải căn cứ vào ý chí chung của các bên để giải thích điều khoản đó.

2. Khi một điều khoản của hợp đồng có thể được hiểu theo nhiều nghĩa thì phải chọn nghiã nào làm cho điều khoản đó khi thực hiện có lợi nhất cho các bên.

3. Khi hợp đồng có ngôn từ có thể hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau thì phải giải thích theo nghĩa phù hợp nhất với tính chất của hợp đồng.

4. Khi hợp đồng có điều khoản hoặc ngôn từ khó hiểu thì phải được giải thích theo tập quán tại địa điểm giao kết hợp đồng.

5. Khi hợp đồng thiếu một số điều khoản không thuộc nội dung chủ yếu, thì có thể bổ sung theo tập quán đối với đối với loại hợp đồng đó tại địa điểm giao kết hợp đồng.

6. Các điều khoản trong hợp đồng phải được giải thích trong mối liên hệ với nhau, sao cho ý nghĩa của các điều khoản đó phù hợp với toàn bộ nội dung hợp đồng”.

Điều 409 Bộ luật dân sự năm 2005 cũng kế thừa các quy định về cách thức giải thích hợp đồng tại các khoản 1, 2, 3, 4, 6 Điều 408 nói trên. Tuy nhiên, Điều 409 Bộ luật dân sự năm 2005 đã sửa từ “…thiếu một số điều khoản không thuộc nội dung chủ yếu…” của khoản 5 Điều 408 thành “…thiếu một số điều khoản…” và có bổ sung mới hai cách thức giải quyết sau:

7. Trong trường hợp có sự mâu thuẫn giữa ý chí chung của các bên với ngôn ngữ từ sử dụng trong hợp đồng thì ý chí chung của các bên được sử dụng để giải thích hợp đồng.

8. Trong trường hợp bên mạnh thế đưa vào hợp đồng nội dung bất lợi cho bên yếu thế thì khi giải thích hợp đồng phải theo hướng có lợi cho bên yếu thế”.

Rõ ràng từ những quy định nói trên, thì việc giải thích hợp đồng bảo hiểm theo hướng có lợi cho người mua bảo hiểm khi có điều khoản không rõ ràng phải được đặt trong mối quan hệ với các cách thức giải thích đã được đề cập tại Bộ luật dân sự hiện hành chứ không được áp dụng một cách tuỳ tiện, duy ý chí.

Giải thích hợp đồng không phải là vấn đề mới đối với các nước trên thế giới bởi từ trước công nguyên, những luật gia thuộc thế hệ đầu tiên của La Mã đã đặt nền móng cho hoạt động này. Tuy nhiên, không phải luật pháp nước nào cũng quy định giống nhau về cách thức giải thích hợp đồng. Theo Bộ luật dân sự Pháp, khi giải thích hợp đồng trong trường hợp các điều khoản của hợp đồng có điểm không rõ ràng thì phải xem xét ý định đích thực của các bên ký kết (Điều 1156). Nếu một điều khoản hợp đồng có thể được giải thích theo hai cách khác nhau, thì phải chọn cách giải thích nào làm cho điều khoản đó có hiệu lực và loại trừ cách giải thích làm cho điều khoản vô hiệu (Điều 1157). Trường hợp một điều khoản của hợp đồng có thể được hiểu theo hai nghĩa khác nhau, thì phải giải thích theo nghĩa phù hợp nhất với nội dung cơ bản của hợp đồng (Điều 1158). Giải thích hợp đồng dựa vào tập quán, thông lệ (Điều 1159 và 1160). Giải thích nội dung các điều khoản cụ thể phải dựa vào nội dung của hợp đồng nói chung, bởi vì nội dung từng điều khoản cụ thể của hợp đồng không thể mâu thuẫn nhau (Điều 1161) và trong trường hợp có nghi ngờ về nội dung của một điều khoản hợp đồng, thì phải giải thích hợp đồng điều khoản đó theo hướng có lợi cho người có nghĩa vụ (Điều 1162).

Theo Công ước Viên năm 1980, “tuyên bố và cách xử sự khác của một bên được giải thích theo đúng ý định của họ nếu bên kia biết hoặc không thể biết ý định ấy. Nếu không đạt được mục đích đó, thì tuyên bố và cách xử sự khác của một bên được giải thích theo nghĩa mà một người có lý trí, nếu người đó được đặt vào vị trí của phía bên kia trong những hoàn cảch tương tự cũng sẽ hiểu như thế. Và khi xác định ý muốn của một bên hoặc theo cách hiểu không thường của một người có lý trí, cần phải tính đến mọi tình tiết liên quan, kể cả các cuộc đàm phán, mọi thực tế mà các bên đã có trong mối quan hệ tương hỗ của họ, các tập quán và hành vi sau đó của các bên” (Điều 8).

Tại Việt Nam, xung quanh vấn đề giải thích hợp đồng bảo hiểm, có rất nhiều quan điểm khác nhau trong đó có không ít những quan điểm xuất phát từ việc không hiểu hoặc cố tình không hiểu cách thức giải thích hợp đồng nên đưa ra nhận định chủ quan của mình, xúi giục những người mua bảo hiểm chưa am hiểu về lĩnh vực pháp luật, khởi kiện doanh nghiệp bảo hiểm gây mất ổn định xã hội, bản thân người mua bảo hiểm cũng mất nhiều thời gian, tiền bạc theo đuổi vụ kiện do bị thua kiện. Chúng tôi xin nêu một vụ kiện sau làm ví dụ điển hình:

Ông Nguyễn Văn T. và Bà Ngô Thị K. tham gia Hợp đồng Bảo hiểm nhân thọ thời hạn 05 năm cho chính mình với số tiền bảo hiểm (STBH) ghi tại Phụ lục 1- Mục III của Hợp đồng Bảo hiểm như sau:

Đến ngày đáo hạn Hợp đồng bảo hiểm nói trên, Công ty bảo hiểm nhân thọ PT đã thanh toán cho Ông T. và Bà K. với STBH của Hợp đồng chính cho mỗi người là 20.000.000 đồng cộng với lãi chia thêm.

Được sự tư vấn của Văn phòng Luật sư HV, ông T. và bà K. đã làm đơn yêu cầu Bảo Việt Nhân thọ PT thanh toán thêm STBH của các điều khoản riêng I, II với lý do viện dẫn là tại Điều 2 điểm 2.1 điều khoản Hợp đồng chính có ghi: “Đến ngày đáo hạn hợp đồng bảo hiểm, Công ty sẽ thanh toán cho người được bảo hiểm toàn bộ số tiền bảo hiểm đã cam kết tại Phụ lục 1- Mục III của Hợp đồng Bảo hiểm”.

Thực tế, đề nghị của bà K. với sự viện dẫn như trên là không có cơ sở pháp lý do đã hiểu điều khoản này một cách quá cứng nhắc, máy móc theo hướng “chẻ chữ” mà không căn cứ vào các cách thức giải thích hợp đồng đã được quy định tại Điều 408 Bộ luật dân sự năm 1995 (do tại thời điểm giao kết và thực hiện hợp đồng bảo hiểm của bà K. và ông T., Bộ luật dân sự 2005 chưa ra đời nên Bảo Việt lấy Bộ luật dân sự 1995 để giải thích). Lý do như sau:

Thứ nhất, bản chất của hợp đồng chính và điều khoản riêng I, II mà ông T. và bà K. đã tham gia là hoàn toàn khác nhau. Hợp đồng chính là loại sản phẩm bảo hiểm hỗn hợp vừa tiết kiệm vừa bảo hiểm (nghĩa là trong thời hạn có hiệu lực của hợp đồng nếu người được bảo hiểm (NĐBH) gặp rủi ro thương tật toàn bộ vĩnh viễn hoặc bị tử vong thì Công ty bảo hiểm sẽ trả STBH và nếu khi hợp đồng đáo hạn mà NĐBH còn sống thì sẽ được nhận STBH). Còn điều khoản riêng I (Bảo hiểm thương tật toàn bộ vĩnh viễn do tai nạn) và riêng II (Bảo hiểm chi phí phẫu thuật) đơn thuần là sản phẩm bảo hiểm rủi ro (nghĩa là chỉ có rủi ro quy định trong các điều khoản riêng này xảy ra đối với NĐBH thì Công ty bảo hiểm mới trả tiền bảo hiểm theo các điều khoản riêng này). Điều này được giải thích rõ ngay tại Điều 2 điều khoản riêng I, II “Số tiền bảo hiểm theo điều khoản này được hiểu là giới hạn trách nhiệm tối đa của Công ty bảo hiểm đối với hậu quả của từng rủi ro được bảo hiểm xảy ra đối với Người được bảo hiểm”. Đây cũng là lý do tại sao số phí bảo hiểm của hợp đồng chính lại gấp rất nhiều lần số phí bảo hiểm của điều khoản riêng trong khi có cùng STBH .

Thứ hai, giới hạn trách nhiệm của Công ty bảo hiểm nhân thọ PT đối với người mua bảo hiểm, người được bảo hiểm đã được phân định rõ ràng, tách biệt tại phần quyền lợi bảo hiểm của điều khoản hợp đồng chính và điều khoản riêng I, II. Theo đó, Công ty bảo hiểm thanh toán STBH cho NĐBH khi hợp đồng đáo hạn chỉ được đề cập tại Điều 2 của điều khoản hợp đồng chính còn tại điều khoản riêng I, Công ty bảo hiểm chỉ trả STBH khi “NĐBH bị thương tật bộ phận vĩnh viễn do tai nạn” (phần III) và điều khoản riêng II khi “NĐBH bị phẫu thuật do bệnh tật hoặc tai nạn”(Điều 5 phần II). Nếu không bị rủi ro, tai nạn trong thời gian hợp đồng bảo hiểm thì khi đáo hạn, NĐBH không được nhận số tiền theo điều khoản riêng này.

Thứ ba, việc ký kết Hợp đồng Bảo hiểm Nhân thọ giữa Công ty bảo hiểm PT và ông T., bà K. trước tiên được dựa trên cơ sở là Giấy yêu cầu bảo hiểm mà Ông, Bà đã tự kê khai. Ngay tại phần đầu của Giấy yêu cầu bảo hiểm này đã ghi: “Sau khi tìm hiểu Điều khoản, Biểu phí do Bộ Tài chính ban hành kèm theo Quyết định số …, tôi đồng ý tham gia bảo hiểm …và làm Giấy yêu cầu bảo hiểm này kê khai đầy đủ, trung thực các chi tiết sau đây”. Đồng thời tại Điểm 2 Phần II (Điều kiện bảo hiểm) của Giấy yêu cầu bảo hiểm Ông, Bà cũng ghi rõ: STBH của hợp đồng chính, STBH của điều khoản riêng I, STBH của điều khoản riêng II. Như vậy, ngay từ khi thể hiện nguyện vọng tham gia bảo hiểm, các điều kiện bảo hiểm đã được Ông, Bà phân định rõ ràng, các điều khoản của Hợp đồng chính và các điều khoản riêng I, II cũng đã được giải thích chi tiết và cụ thể.

Với những lý do trên, mặc dù Điều 2 điểm 2.1 của bản điều khoản Hợp đồng chính có ghi: “Đến ngày đáo hạn hợp đồng bảo hiểm, Công ty sẽ thanh toán cho người được bảo hiểm toàn bộ số tiền bảo hiểm đã cam kết tại Phụ lục 1- Mục III của Hợp đồng Bảo hiểm” nhưng vì quy định này chỉ nằm trong điều khoản hợp đồng chính (chứ không nằm trong điều khoản riêng I, II) nên “toàn bộ số tiền bảo hiểm” mà ông T. và bà K. viện dẫn phải được hiểu là toàn bộ và chỉ số tiền của hợp đồng chính (20.000.000 đồng) chứ không thể bao gồm cả STBH của các điều khoản riêng và cũng không thể coi điều khoản này là “không rõ ràng”. Việc giải thích hợp đồng nói chung và hợp đồng bảo hiểm nhân thọ nói riêng không chỉ đơn thuần căn cứ vào câu chữ trong điều khoản, theo hướng có lợi cho người mua bảo hiểm mà phải giải thích theo nghĩa phù hợp nhất với ý chí đích thực của các bên khi giao kết hợp đồng, tính chất, toàn bộ nội dung của hợp đồng, và trong mối liên hệ với các điều khoản khác.

=====================

NGUỒN: WWW.BAOVIET.COM.VN

Filed under: LDS - Hợp đồng | Leave a comment »

PHÍ THỊ QUỲNH NGA – BVNT VIỆT NAM

Hành vi lừa dối khi giao kết hợp đồng là một trong những nguyên nhân trực tiếp làm ảnh hưởng đến tính hiệu lực của hợp đồng nói chung và hợp đồng bảo hiểm nói riêng. Vì vậy, về nguyên tắc khi một trong các bên có hành vi lừa dối họ sẽ phải chịu một chế tài nhất định theo quy định của pháp luật hay thỏa thuận của các bên trong quan hệ hợp đồng nhằm bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của bên bị lừa dối cũng như đảm bảo cho việc thực hiện các nguyên tắc giao kết hợp đồng (tự do, tự nguyện, bình đẳng, trung thực, thiện chí…).

Về mặt lý luận, một hành vi bị coi là lừa dối khi giao kết hợp đồng thông thường được xác định dựa trên các tiêu chí sau: (1) đưa ra thông tin sai lệch về một sự việc; (2) bản thân người đưa ra thông tin biết rõ rằng thông tin đó sai lệch sự thật; (3) với chủ ý làm cho người nghe tin vào thông tin đó; (4) người nhận thông tin đã tin tưởng vào thông tin đó nên giao kết hợp đồng và (5) có thiệt hại xảy ra.

Theo Điều 142 Bộ luật dân sự Việt Nam năm 1995 khoản 1 “lừa dối là hành vi cố ý của một bên nhằm làm cho bên kia hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất của đối tượng hoặc nội dung của giao dịch nên đã xác lập giao dịch đó”. Nói cách khác, lừa dối là việc một bên có những thủ đoạn (che giấu thông tin, cung cấp thông tin sai lệch) nhằm làm cho bên kia nhầm lẫn và vì vậy đã giao kết hợp đồng. Bộ luật dân sự Pháp cũng quy định hành vi lừa dối bao gồm hai yếu tố cấu thành: yếu tố ý đồ (lừa dối là một hành vi cố ý, bên này chủ ý lừa dối bên kia) và yếu tố hiện thực (phải có thủ đoạn gian dối- sự cố ý không cung cấp thông tin quan trọng mà nếu biết được thông tin đó thì người kia đã không ký kết hợp đồng).

Như vậy, việc cố ý cung cấp thông tin sai sự thật của người mua bảo hiểm nhằm giao kết hợp đồng bảo hiểm để được trả tiền bảo hiểm hoặc được bồi thường thực chất cũng là một hành vi lừa dối. Tuy nhiên, hợp đồng bảo hiểm là một loại hợp đồng chuyên biệt nên hậu quả pháp lý của hành vi này sẽ chịu sự điều chỉnh của luật riêng- Luật kinh doanh bảo hiểm (LKDBH), trừ khi Luật riêng không quy định hoặc dẫn chiếu tới Luật chung- Bộ luật dân sự. Đối với hành vi lừa dối, Luật kinh doanh bảo hiểm có những quy định sau: nếu là hành vi cố ý cung cấp thông tin sai sự thật của người mua bảo hiểm thì sẽ áp dụng Điều 19 khoản 2: “Doanh nghiệp bảo hiểm có quyền đơn phương đình chỉ thực hiện hợp đồng bảo hiểm và thu phí bảo hiểm đến thời điểm đình chỉ thực hiện hợp đồng bảo hiểm” . Còn nếu là hành vi lừa dối khác (ngoài hành vi cố ý cung cấp thông tin sai sự thật của người mua bảo hiểm) thì áp dụng Điều 22: “hợp đồng bảo hiểm vô hiệu- hợp đồng không có hiệu lực ngay từ thời điểm giao kết và các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận”.

So với Bộ luật dân sự, LKDBH có điểm khác ở chỗ cùng là hành vi lừa dối nhưng LKDBH lại quy định hai hậu quả pháp lý khác nhau (Bộ luật dân sự chỉ quy định một hậu quả pháp lý là hợp đồng vô hiệu). Điểm khác biệt này hoàn toàn có căn cứ, xuất phát từ bản chất của hợp đồng bảo hiểm là sự thỏa thuận giữa bên mua bảo hiểm và doanh nghiệp bảo hiểm, theo đó bên mua bảo hiểm phải đóng phí bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm phải trả tiền bảo hiểm cho người thụ hưởng hoặc bồi thường cho người được bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm (khoản 1 Điều 12 LKDBH 2000) và mục đích bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của bên bị lừa dối- doanh nghiệp bảo hiểm vì những thông tin mà người mua bảo hiểm cung cấp có ảnh hưởng trực tiếp đến việc doanh nghiệp bảo hiểm đánh giá rủi ro và ra quyết định thiết lập hay không thiết lập hợp đồng bảo hiểm dựa trên những thông tin đó- nguyên tắc “tin tưởng tuyệt đối” trong giao kết và thực hiện HĐBH.

Vì vậy, vấn đề đặt ra là đối với hành vi “cố ý cung cấp thông tin sai sự thật…” để bảo vệ cho bên bị lừa dối thì không thể áp dụng hợp đồng vô hiệu theo Điều 22 LKDBH. Bởi nếu áp dụng điều luật này, chúng ta sẽ “tiếp tay” cho người mua bảo hiểm “thoải mái” cung cấp thông tin sai sự thật khi giao kết hợp đồng để được nhận tiền bảo hiểm hoặc bồi thường thiệt hại vì trong trường hợp xấu nhất hợp đồng đó sẽ bị tuyên là vô hiệu thì người mua bảo hiểm cũng chẳng mất gì. Và như vậy, mục đích bảo vệ người bị lừa dối không đạt được, các nguyên tắc giao kết và thực hiện hợp đồng (trung thực, thiện chí, bình đẳng…) không được đảm bảo, doanh nghiệp bảo hiểm sẽ không thể hoạt động bình thường. Do đó, theo quan điểm của chúng tôi, quy định tại Điều 19 khoản 2 điểm a và Điều 22 khoản 1 điểm d của LKDBH không hề mâu thuẫn nhau và cần phải hiểu hành vi lừa dối theo Điều 19 khoản 2 điểm a (cố ý cung cấp thông tin sai sự thật của người mua bảo hiểm) là một hành vi lừa dối cụ thể, còn trường hợp quy định tại Điều 22 khoản 1 điểm d là các hành vi lừa dối khác (chỉ được áp dụng đối với những hành vi lừa dối không được quy định tại Điều 19 khoản 2 điểm a). Tuy nhiên, thực tế hiện chưa có văn bản hướng dẫn việc áp dụng các điều luật trên khiến cho các doanh nghiệp bảo hiểm lúng túng trong cách giải quyết, kết luận đúng đắn của các bản án phụ thuộc phần lớn vào “sự linh động” và “công tâm” của các nhà “cầm cân nảy mực” chứ không phải là đảm bảo nguyên tắc tố tụng “xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”. Mặt khác, bản thân Điều 19 khoản 2 điểm a cũng có bất cập khi quy định “…cố ý cung cấp thông tin sai sự thật nhằm giao kết hợp đồng bảo hiểm để được trả tiền bảo hiểm hoặc được bồi thường”. Theo chúng tôi, chỉ cần quy định “…cố ý cung cấp thông tin sai sự thật nhằm giao kết hợp đồng bảo hiểm” là đã rõ nghĩa và đầy đủ nội dung vì mục đích của khách hàng khi giao kết hợp đồng tất yếu là “để được trả tiền bảo hiểm hoặc được bồi thường”.

Theo thống kê của các doanh nghiệp bảo hiểm, hiện tượng khách hàng có hành vi lừa dối trong giao kết hợp đồng bảo hiểm nhằm mục đích trục lợi bảo hiểm đang diễn ra ngày càng phổ biến và thường biểu hiện qua một số đặc điểm sau:

– Người được bảo hiểm chết do các bệnh có thời gian tiến triển bệnh lý kéo dài như: ung thư, lao, xơ gan, suy thận, suy tim…

– Người được bảo hiểm chết khi hợp đồng có hiệu lực trong những năm đầu.

– Người được bảo hiểm đã điều trị bệnh (thuộc trường hợp những bệnh không chấp nhận bảo hiểm) trước khi hợp đồng bảo hiểm có hiệu lực dưới tên người khác.

– Hợp đồng có số tiền bảo hiểm lớn so với khả năng tài chính, hoàn cảnh kinh tế của Người tham gia bảo hiểm.

– Rủi ro xảy ra liên quan đến nhiều hợp đồng bảo hiểm được phát hành vào những thời điểm gần nhau.

– Quan hệ giữa Người tham gia bảo hiểm, Người được hưởng quyền lợi bảo hiểm và Người được bảo hiểm ít ràng buộc về mặt huyết thống.

– Người yêu cầu giải quyết quyền lợi bảo hiểm không cung cấp các thông tin về quá trình điều trị bệnh trước lúc tử vong, kê khai chung chung về nguyên nhân chết như: chết do bệnh già, chết đột tử tại nhà, không rõ nguyên nhân, không có ai chứng kiến.

– Các thông tin về rủi ro xảy ra và quá trình cấp cứu, điều trị không logic giữa các giấy tờ và chứng từ do người yêu cầu giải quyết quyền lợi bảo hiểm cung cấp.

– Khai báo rủi ro xảy ra trong hoàn cảnh đặc biệt: tự ngã, tai nạn xảy ra trong đêm không có mặt của công an…

Trong số những dấu hiệu kể trên, hiện tượng trục lợi bảo hiểm thường diễn ra phổ biến nhất là việc khách hàng kê khai không trung thực về tình trạng sức khỏe của người được bảo hiểm trong Giấy yêu cầu bảo hiểm – một phần của Hợp đồng bảo hiểm.

Trong thực tiễn xét xử đã có không ít những vụ tranh chấp hợp đồng bảo hiểm liên quan đến việc người mua bảo hiểm cố ý cung cấp thông tin sai sự thật khi giao kết hợp đồng nhưng lại được Tòa án tuyên là hợp đồng vô hiệu, bị hủy bỏ và doanh nghiệp bảo hiểm phải hoàn lại số phí bảo hiểm đã nộp cho người mua bảo hiểm. Có thể lấy ví dụ điển hình là vụ tranh chấp giữa Công ty Bảo hiểm P (Công ty) và bà Trần Thị C do Tòa án nhân dân thị xã B xét xử. Nội dung vụ việc như sau:

Ngày 24/11/2002, trên cơ sở Giấy yêu cầu bảo hiểm cung cấp thông tin về tình trạng sức khỏe của người được bảo hiểm, Công ty đã giao kết hợp đồng bảo hiểm với bà C (người được bảo hiểm đồng thời là người mua bảo hiểm). Ngày 16/12/2003, bà C đã bổ sung thông tin là “đã và đang điều trị bệnh tim mạch từ năm 20 tuổi”. Theo thông báo này, Công ty đã tiến hành kiểm tra sức khỏe của Bà và kết quả cho thấy bà bị bệnh tim – bệnh thuộc trường hợp không chấp nhận bảo hiểm. Trên thực tế tại thời điểm giao kết hợp đồng bà C đã cố ý không kê khai đúng tình trạng bệnh tật của mình qua việc trả lời “không” đối với tất cả các câu hỏi trong Giấy yêu cầu bảo hiểm, trong khi sự thật khách quan là Bà đã và đang phải điều trị bệnh tim bẩm sinh từ năm 20 tuổi (ghi nhận trong Hồ sơ bệnh án). Rõ ràng, hành vi cung cấp thông tin sai sự thật về tình trạng bệnh tật của Bà hoàn toàn thỏa mãn các dấu hiệu theo Điều 19 khoản 2 điểm a LKDBH và Công ty có quyền đình chỉ việc thực hiện hợp đồng, không hoàn lại số phí bảo hiểm đã nộp tính đến ngày đình chỉ cũng như không chịu trách nhiệm về những rủi ro đã phát sinh theo Điều 4 điềm 4.1.2 điều khoản hợp đồng bảo hiểm mà Bà đã ký kết với Công ty. Tuy nhiên, Tòa án nhân dân thị xã B đã nhận định bà C không vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin về tình trạng sức khỏe của mình theo Điều 19 khoản 2 điểm a LKDBH để đình chỉ thực hiện hợp đồng và tuyên: Hủy hợp đồng bảo hiểm, buộc Công ty hoàn trả cho bà C toàn bộ số phí bảo hiểm đã nộp.

Đối chiếu với vấn đề lý luận trên, theo chúng tôi việc xét xử của Toà án nhân dân thị xã B là chưa phù hợp với quy định của LKDBH. Để khắc phục tình trạng này, những nhà làm luật cần nhanh chóng đưa ra văn bản hướng dẫn cụ thể về việc áp dụng Điều 19 và Điều 22 LKDBH để các cơ quan tiến hành tố tụng đưa ra những bản án phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án; bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của bên mua bảo hiểm cũng như của các doanh nghiệp bảo hiểm; đảm bảo sự trung thực và bình đẳng trong quan hệ hợp đồng vì lợi ích chung của cộng đồng và góp phần tạo ra một hành lang pháp lý ổn định cho các doanh nghiệp hoạt động. Mặt khác, bản thân các doanh nghiệp bảo hiểm phải thống nhất và kiên định biện pháp xử lý khi khách hàng có hành vi nói trên để tự bảo vệ mình và hạn chế hiện tượng trục lợi bảo hiểm đang diễn ra ngày càng nhiều với những thủ đoạn tinh vi. Đồng thời, về phía các cơ quan nhà nước có chức năng kiểm soát giao dịch bảo hiểm cũng cần đề ra những biện pháp, chế tài đủ mạnh để răn đe khách hàng.

Đối chiếu với vấn đề lý luận trên, theo chúng tôi việc xét xử của Toà án nhân dân thị xã B là chưa phù hợp với quy định của LKDBH. Để khắc phục tình trạng này, những nhà làm luật cần nhanh chóng đưa ra văn bản hướng dẫn cụ thể về việc áp dụng Điều 19 và Điều 22 LKDBH để các cơ quan tiến hành tố tụng đưa ra những bản án phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án; bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của bên mua bảo hiểm cũng như của các doanh nghiệp bảo hiểm; đảm bảo sự trung thực và bình đẳng trong quan hệ hợp đồng vì lợi ích chung của cộng đồng và góp phần tạo ra một hành lang pháp lý ổn định cho các doanh nghiệp hoạt động. Mặt khác, bản thân các doanh nghiệp bảo hiểm phải thống nhất và kiên định biện pháp xử lý khi khách hàng có hành vi nói trên để tự bảo vệ mình và hạn chế hiện tượng trục lợi bảo hiểm đang diễn ra ngày càng nhiều với những thủ đoạn tinh vi. Đồng thời, về phía các cơ quan nhà nước có chức năng kiểm soát giao dịch bảo hiểm cũng cần đề ra những biện pháp, chế tài đủ mạnh để răn đe khách hàng.

SOURCE: http://www.baoviet.com.vn

Filed under: LDS - Hợp đồng | Leave a comment »

THS. TRẦN HỒNG THANH – Ban Chính trị, Báo Nhân dân

Giao dịch dân sự vô hiệu và việc tuyên bố một giao dịch dân sự vô hiệu là một chế định quan trọng trong pháp luật dân sự nước ta. Bộ luật Dân sự 1995, đã dành hẳn Chương V quy định về giao dịch dân sự, sau khi làm rõ khái niệm giao dịch dân sự, điều kiện có hiệu lực của một giao dịch dân sự, mục đích, hình thức của giao dịch dân sự, các nhà làm luật cũng dành phần lớn công sức, trí tuệ cho việc xây dựng các quy định về giao dịch dân sự vô hiệu, với tổng cộng 12 điều luật (từ Điều 136 đến Điều 147), nhằm làm rõ nhận thức chung về giao dịch dân sự vô hiệu, cũng như các loại giao dịch dân sự vô hiệu: Vô hiệu do vi phạm điều cấm của pháp luật, trái đạo đức xã hội (Điều 137); vô hiệu do giả tạo (Điều 138); vô hiệu do không tuân thủ quy định về hình thức (Điều 139); vô hiệu do xác lập, thực hiện với người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự (Điều 140); vô hiệu do bị nhầm lẫn (Điều 141); vô hiệu do bị lừa dối, đe dọa (Điều 142); vô hiệu do người xác lập không nhận thức được hành vi của mình (Điều 143); vô hiệu từng phần (Điều 144).

Chung quanh vấn đề về giao dịch dân sự vô hiệu, nghiên cứu nội dung quy định tại Chương V Bộ luật Dân sự năm 1995, có thể thấy này, các nhà làm luật cũng tập trung làm rõ về thời hạn yêu cầu Toà án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu, hậu quả pháp lý của nó và vấn đề bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình khi giao dịch dân sự bị tuyên bố là vô hiệu.

Như vậy, có nhiều cơ sở pháp lý để Thẩm phán xem xét, đánh giá một giao dịch dân sự nào đó có bị vô hiệu hay không. Song, trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ xin phép đề cập vấn đề ở hai khía cạnh cụ thể như sau:

Thứ nhất, giao dịch dân sự vô hiệu nhưng được thực hiện dựa trên cơ sở từ một quyết định có hiệu lực của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền.

Thứ hai, giao dịch dân sự vô hiệu do không tuân thủ về hình thức.

Về vấn đề thứ nhất, giao dịch dân sự vô hiệu nhưng được thực hiện dựa trên cơ sở từ một quyết định có hiệu lực pháp luật của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền. Vấn đề này, nghe qua thấy hình như có cái gì đó mâu thuẫn, thậm chí là khó hiểu, song lại là một thực tế rất hay xảy ra. Trong thực tiễn bảo vệ pháp luật hiện nay, có không ít giao dịch dân sự được xác lập, ký kết mà việc xác lập, ký kết đó dựa trên một quyết định có hiệu lực pháp luật của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền. Chúng tôi xin nêu một ví dụ cụ thể: Ông A và bà B tranh chấp với nhau về quyền sở hữu một ngôi nhà, hai bên không tự giải quyết được mà phải nhờ đến sự phân xử cuối cùng của Toà án.

Sau nhiều lần thương lượng, hoà giải và xét xử, tại phiên toà phúc thẩm, Hội đồng xét xử đã quyết định ông A là chủ sở hữu ngôi nhà nói trên, chứ không phải bà B. Bản án dân sự phúc thẩm, về nguyên tắc, có hiệu lực thi hành ngay, xác lập về mặt pháp lý không thể chối cãi quyền sở hữu của ông A đối với căn nhà đã bị tranh chấp. Điều đáng nói ở đây là, ngay sau khi Toà án ra quyết định phúc thẩm, ông A đã xác lập một giao dịch dân sự với ông C để bán ngôi nhà nói trên (việc mua bán này thực hiện hoàn toàn theo đúng các quy định của pháp luật về một giao dịch dân sự có hiệu lực pháp luật). Khi ông A thực hiện việc bán căn nhà, thì bà B vẫn tiếp tục khiếu kiện khắp nơi và gửi đơn khiếu nại lên cấp xét xử cao hơn. Một phiên toà giám đốc thẩm vụ tranh chấp này được mở, song điều đáng nói ở đây là, tại phiên toà giám đốc thẩm, Hội đồng xét xử lại tuyên bố, quyết định của Toà phúc thẩm là sai, căn nhà thuộc sở hữu của bà B, chứ không phải của ông A. Thế là vấn đề đã trở nên cực kỳ phức tạp. Cũng theo luật, quyết định của Toà án giám đốc thẩm phải có giá trị pháp lý cao hơn quyết định của Toà án cấp phúc thẩm, đó là lẽ đương nhiên, nhưng ngôi nhà thì đã bán rồi, việc tổ chức thi hành án sẽ rất phức tạp.

Cách tốt nhất mà cơ quan Toà án thường áp dụng trong trường hợp phức tạp và “nhạy cảm” ở đây là: Tuyên bố luôn hợp đồng mua bán ngôi nhà nói trên giữa ông A và ông C, là vô hiệu. (Trên thực tế, việc này xảy ra không phải là ít và khi giải quyết thì những giao dịch dân sự kiểu như của ông A với ông C thường bị coi là vô hiệu). Tất nhiên, trong trường hợp này thì người bị thiệt hại lớn nhất vẫn là ông C. Nói khác đi, trong trường hợp này, quyền và lợi ích hợp pháp của ông C đã không được tôn trọng và bảo vệ. Đưa ra nhận định này, bởi chúng tôi cho rằng, giao dịch dân sự giữa ông A và ông C là hoàn toàn hợp pháp, đáp ứng đầy đủ các điều kiện có hiệu lực của một giao dịch dân sự như Điều 131 Bộ luật Dân sự 1995 đã quy định. Hơn nữa, căn cứ pháp lý để ông C đặt bút ký vào hợp đồng mua bán nhà với ông A, lại chính là bản án có hiệu lực pháp luật của Toà phúc thẩm. Đó là chưa nói đến việc, sau khi mua nhà, ông C đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ với Nhà nước và được cơ quan có thẩm quyền cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà hợp pháp.

Rắc rối này, theo chúng tôi, có nguyên nhân sâu xa từ những bất cập trong các quy định của pháp luật. Các nhà làm luật, khi xây dựng Bộ luật Dân sự 1995 chưa tính toán tới tình huống thực tế này, chưa tính tới một trường hợp giao dịch dân sự có hiệu lực pháp luật (chứ không phải là vô hiệu) vì nó được xác lập dựa trên một phán quyết có hiệu lực pháp luật của chính cơ quan Toà án. Sự “xung đột” trong quyết định của toà phúc thẩm và giám đốc thẩm khi giải quyết  một tranh chấp dân sự, từ góc độ phân tích này chúng tôi cho rằng, không đơn giản chỉ là vấn đề xác lập quyền sở hữu của một ai đó đối với tài sản đang tranh chấp, mà còn là vấn đề bảo đảm việc thực thi quyền sở hữu đó trên thực tế đến đâu? Trách nhiệm của các cơ quan Toà án trong việc tôn trọng và bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp, chính đáng của người dân như thế nào?

Giao dịch dân sự giữa ông A và ông C về việc mua bán căn nhà nói trên là vô hiệu hay không, rõ ràng vẫn còn là một vấn đề bị “bỏ ngỏ” trong pháp luật dân sự. Có lẽ, trong quá trình soạn thảo, sửa đổi, bổ sung Bộ luật Dân sự 1995 sắp tới, các nhà làm luật cũng sẽ quan tâm đầu tư thích đáng cho vấn đề này.

Vấn đề thứ hai mà chúng tôi muốn đề cập là giao dịch dân sự vô hiệu vì hình thức.

Đưa vấn đề này ra phân tích, đánh giá, quan điểm của chúng tôi là cần phải có, hay phải được dựa trên cơ sở của sự phân biệt rạch ròi trong thực tiễn pháp lý giữa giao dịch dân sự vô hiệu về mặt nội dung với giao dịch dân sự vô hiệu về mặt hình thức. Trong chế định về giao dịch dân sự vô hiệu, tại Điều 138 của Bộ luật Dân sự 1995, các nhà làm luật đã đề cập một tình huống khá hay, đó là tình huống “giao dịch dân sự vô hiệu do giả tạo”, trong đó khẳng định về “ý chí chủ quan” của một hoặc các bên trong quan hệ dân sự nhằm thực hiện giao dịch dân sự giả tạo, với những ý đồ xấu và giao dịch đó không được pháp luật thừa nhận và bảo vệ. Vấn đề cần đặt ra ở đây là, đã trù liệu và chấp nhận trên thực tế tình huống “vô hiệu do giả tạo” trong quan hệ pháp luật dân sự, tại sao lại không thể chấp nhận một thực tế khác: Có các giao dịch dân sự vô hiệu về hình thức”. Điều mà chúng tôi muốn nói ở đây là, một bên là vi phạm về mặt nội dung (vô hiệu là đương nhiên) và bên kia là những vi phạm về mặt hình thức (ví dụ như không lập văn bản, không có xác nhận của cơ quan chức năng…), nhưng các điều kiện về nội dung để bảo đảm tính hiệu lực của giao dịch vẫn được đáp ứng. Nói cách khác, các quy định hiện hành đã không chấp nhận một loại giao dịch dân sự đã đáp ứng về cơ bản các yếu tố, điều kiện của một giao dịch dân sự có hiệu lực, có giá trị thực và rất cần có sự bảo vệ của pháp luật. Thực chất của nó là sự thoả mãn ba nội dung cơ bản về điều kiện có hiệu lực của một giao dịch dân sự quy định tại Điều 131 của Bộ luật Dân sự 1995. Đó là:

Thứ nhất: Các bên tham gia giao dịch dân sự có đầy đủ năng lực hành vi dân sự.

Thứ hai: Mục đích và nội dung của giao dịch dân sự không trái pháp luật, đạo đức xã hội.

Thứ ba: Người tham gia giao dịch hoàn toàn tự nguyện, bình đẳng và tự do thể hiện ý chí, bày tỏ ý chí.

Trong quan hệ pháp luật về dân sự, các bên tham gia một giao dịch dân sự, theo chúng tôi, nếu thoả mãn đầy đủ ba điều kiện nêu trên, là rất đầy đủ cho một giao dịch dân sự có hiệu lực. Điều này cũng hoàn toàn phù hợp với nguyên tắc tự định đoạt trong quan hệ pháp luật dân sự. Nhà nước luôn tôn trọng và bảo vệ quyền tự do, bình đẳng, hợp tác, trung thực trong các quan hệ pháp luật về dân sự; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

Hình thức của hợp đồng, trong một số trường hợp cụ thể và thường là trong những trường hợp mà giá trị của hợp đồng lớn hoặc rất lớn (mua bán nhà ở chẳng hạn, pháp luật dân sự quy định là điều kiện bắt buộc để hợp đồng dân sự đó có hiệu lực. Từ một quy định của pháp luật nặng về “hình thức” và trong nhiều trường hợp bất cập với thực tiễn như vậy, đã và đang tạo ra không ít sự “tuỳ nghi” trong đường lối xét xử và cách phán xử của Toà án. Sự bất cập, hạn chế kể trên thực tế cũng đang cho phép một trong các bên đương sự đang lợi dụng tính “hình thức” của pháp luật để từ chối thực hiện nghĩa vụ hợp đồng vì như thế sẽ có lợi hơn nhiều. Cách giải quyết đó, về nhận thức chủ quan, người Thẩm phán cũng biết rằng, nó đã không phản ánh đúng bản chất của sự việc và đã đi ngược lại với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, đã không bảo vệ được quyền, lợi ích chính đáng, hợp pháp của công dân như Điều 2, Điều 6 của Bộ luật Dân sự 1995 đã đặt ra. Tính “hình thức” trong một số phán quyết giao dịch dân sự vô hiệu của Toà án khi giải quyết tranh chấp, theo chúng tôi, có nguyên nhân sâu xa từ tính “hình thức” trong quy định về “điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự” của Bộ luật Dân sự 1995 (Điều 131).

Sửa đổi Bộ luật Dân sự 1995, ý kiến của Ban soạn thảo đã thẳng thắn cho rằng, phải sửa đổi theo tinh thần bảo vệ quyền tự do hợp đồng và chế định về hợp đồng phải tạo điều kiện thúc đẩy các giao dịch phát triển, hạn chế việc huỷ bỏ, chấm dứt hợp đồng hay tuyên bố vô hiệu hợp đồng. Việc tuyên bố vô hiệu hợp đồng chỉ dựa trên cơ sở một số điều kiện nhất định, chủ yếu liên quan mục đích, đối tượng, nội dung của hợp đồng vi phạm điều cấm hoặc trái đạo đức xã hội*. Với tinh thần tiến bộ này chúng ta sẽ có thêm cơ sở pháp lý để xem xét, sửa đổi một cách cơ bản về chế định giao dịch dân sự vô hiệu. Chúng tôi cho rằng nếu quy định “Hình thức giao dịch dân sự chỉ là điều kiện có hiệu lực của giao dịch, nếu pháp luật có quy định” mà Ban soạn thảo Bộ luật Dân sự (sửa đổi) đã nêu ra, thay cho quy định cũ “Hình thức giao dịch dân sự phải phù hợp với quy định của pháp luật” (khoản 4 Điều 131 Bộ luật Dân sự 1995), thì về bản chất, vẫn chẳng có sự thay đổi nào đáng kể. Suy cho cùng, cả hai cách quy định đều cho rằng: Hình thức của giao dịch dân sự vẫn là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự, nếu pháp luật có quy định.

Theo chúng tôi, hướng giải quyết ở đây là hình thức của một hoặc một số giao dịch dân sự mà pháp luật yêu cầu phải lập thành văn bản, có xác nhận của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, nên quy định tại Điều 133 của Bộ luật quy định về hình thức giao dịch dân sự. Cụ thể là:

– Giao dịch dân sự được thể hiện bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể

– Riêng các giao dịch dân sự về A, B, C (là những loại giao dịch gì mà nhà làm luật thấy cần thiết), phải được thể hiện bằng văn bản.

Nếu tách bạch được vấn đề theo cách nêu trên, một mặc chúng ta vừa thực hiện đúng tinh thần chỉ đạo đối với việc sửa đổi luật, đồng thời mặt khác cũng tháo gỡ được không ít bất cập, vướng mắc của thực tiễn áp dụng pháp luật hiện nay. Và như vậy thì, quy định phải lập thành văn bản trong một số trường hợp (A , B, C…) như đã kể trên, chỉ là một trong những cơ sở pháp lý quan trọng và cần thiết để cơ quan Toà án vận dụng, xem xét và đánh giá các tình tiết, chứng cứ của vụ án, góp phần làm rõ đúng sai, sự thật của vấn đề khi giải quyết một tranh chất về giao dịch dân sự, chứ không phải là cơ sở pháp lý để tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu khi mà các điều kiện về nội dung (thực chất) của một giao dịch dân sự có hiệu lực đều đã được các bên đương sự tôn trọng, thực hiện đầy đủ và điều đó cũng đã được Hội đồng xét xử làm sáng tỏ trước Toà.u

____________

* Tờ trình của Chính phủ, số 1443, ngày 4/10/2004, trước Kỳ họp thứ 6, Quốc hội khoá 7, về dự thảo Bộ luật Dân sự (sửa đổi), tr. 8.

NGUỒN: TẠP CHÍ KIỂM SÁT SỐ 2/2005

Filed under: LDS - Hợp đồng | Leave a comment »

1. Hiện tượng nội dung hợp đồng sơ sài

Ví dụ thứ nhất, bố mẹ bà Mậu và bà Tuất cho mỗi bà một thửa đất vườn, nằm sát nhau tại xóm 5, thôn HT, xã XP, huyện TL, thành phố HN. Khi cho, bố mẹ không nói rõ diện tích, nên bà Mậu nghĩ số đất của mỗi người được cho là 10 thước (240 m²). Do không có mặt ở địa phương, bà Tuất giao bà Mậu quản lý, sử dụng đất của mình. Năm 1992, Uỷ ban nhân dân (UBND) huyện TL cấp giấy chứng nhận cho bà Mậu được sử dụng 190 m², bà Tuất được sử dụng 190 m² nhưng đến năm 1994, chính quyền mới giao giấy chứng nhận cho bà Mậu. Ngày 14/1/1993, anh Hiển được bà Mậu uỷ quyền đứng ra làm giấy mua bán đất với anh Chiến.

Khi có tranh chấp, anh Hiển xuất trình giấy mua bán với nội dung: “Tên tôi là H (bị gạch xoá) – Mậu hộ khẩu thường trú xóm Phú Cường… Hiện nay đang là chủ sở hữu (bị gạch xoá, thay bằng từ “sử dụng”) mảnh vườn có diện tích là: 10T (khoảng 240 m²) phía Đông giáp… phía Tây… phía Nam… phía Bắc… tại xóm Phú Cường… do điều kiện đến nay chúng tôi không có nhu cầu sử dụng nữa vậy tôi làm giấy này nhượng lại quyền sở hữu (bị gạch xoá, thay bằng từ “sử dụng”) mảnh vườn trên cho ông Chiến… Khi sử dụng mảnh vườn trên ông Chiến có trách nhiệm nộp thuế hàng năm theo luật thuế đất của Nhà nước…”. Giám định số 3317/2003/C21 của Viện Khoa học hình sự – Tổng cục Cảnh sát, Bộ Công an kết luận: các chữ “10T” và chữ khoảng “240 m²” là những chữ được viết thêm vào. Như vậy, hợp đồng không nêu rõ diện tích chuyển nhượng. Khi xảy ra tranh chấp, anh Hiển và bà Mậu đều khai là chỉ bán phần đất thuộc quyền sử dụng của mình khoảng 240 m2 còn anh Chiến cho rằng, anh Hiển chuyển nhượng cho mình 380 m2. Ví dụ cho thấy, vì hợp đồng không được soạn thảo chu đáo nên các bên tranh chấp về diện tích chuyển nhượng.

Ví dụ thứ hai, năm 1997, ông Trí, bà Nguyệt và bà Thủy ký “tờ thỏa thuận bán nhà” với bà Lúi với nội dung: bà Lúi bán nhà số 9 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, tỉnh CT với giá 340 lạng vàng SJC. Sau khi bà Lúi nhận đủ tiền, do phát hiện trong diện tích đất khuôn viên 412,62 m2 mà ông Trí, bà Nguyệt, bà Thủy mua có 68 m2 là của hộ khác thuộc diện Nhà nước quản lý nên UBND tỉnh CT thu hồi 68 m2 nói trên. Ông Trí, bà Nguyệt, bà Thủy khởi kiện yêu cầu bà Lúi trả lại tiền của 68 m2 mà UBND tỉnh CT thu hồi. Nhưng bà Lúi cho rằng, nhà đất bà bán cho ông Trí, bà Nguyệt, bà Thủy chỉ khoảng 370 m2, các thủ tục giấy tờ đều do ông Trí làm với cơ quan nhà đất nên việc khai tăng diện tích của ông Trí bà không có lỗi và không phải đền bù phần đất bị Nhà nước thu hồi.

Giống ví dụ 1, trong vụ việc này, các bên không thống nhất được với nhau về nội dung chính xác của hợp đồng sau khi hợp đồng đã được giao kết. Lý do của mâu thuẫn về diện tích đất chuyển nhượng là vì “tờ thỏa thuận bán nhà” không ghi rõ diện tích đất mà chỉ ghi diện tích nhà chính, nhà phụ. Hợp đồng được soạn thảo không chặt chẽ dẫn đến bất đồng giữa các bên. Hiện tượng này rất phổ biến ở Việt Nam. Chúng ta nên giải quyết như thế nào?

2. Giải pháp cho hiện tượng nội dung hợp đồng sơ sài

Cả hai vụ việc trên đều cần có sự can thiệp của cơ quan tố tụng. Trong vụ việc thứ nhất, Tòa dân sự Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) bằng Quyết định giám đốc thẩm số 49/GĐT-DS ngày 24/2/2005 đã nhận định: Qua “… lời khai của anh Hiển và anh Chiến, cùng các tài liệu có trong hồ sơ vụ án thì khi lập hợp đồng ngày 14/1/1993 không ghi diện tích và tứ cận của thửa đất… Trên thực tế, sau khi chuyển nhượng anh Hiển và bà Mậu đã giao toàn bộ diện tích đất của hai thửa (của bà Mậu và bà Tuất) cho anh Chiến quản lý, sử dụng trồng cây lưu niên, đồng thời nộp thuế đất hàng năm với diện tích 380 m2 (đã có biên lai nộp thuế từ 1994 đến năm 2001). Với những chứng cứ trên, Tòa án cấp phúc thẩm xác định bà Mậu, anh Hiển chuyển nhượng cho anh Chiến 380 m2 đất là có cơ sở”.

Trong vụ việc thứ hai, theo Tòa dân sự TANDTC (Quyết định giám đốc thẩm số 21/GĐT-DS ngày 24/2/2003), các bên “trong quá trình mua bán nhà và chuyển nhượng quyền sử dụng đất khuôn viên kèm theo nhà đã ký kết nhiều hợp đồng nhưng thực tế các bên chỉ thực hiện theo hợp đồng ban đầu là “tờ thỏa thuận bán nhà”… Bà Lúi đã giao cho bên mua toàn bộ diện tích bà đang quản lý tại số 9 Nam Kỳ Khởi Nghĩa. “Tờ thỏa thuận bán nhà” tuy không ghi diện tích đất khuôn viên, chỉ ghi diện tích nhà chính, nhà phụ nhưng đã xác định nhà đất mua bán và chuyển nhượng có tình trạng “thể hiện tại bản vẽ hiện trạng nhà 10/8/1993”. Theo bản vẽ hiện trạng nhà 10/8/1993 thì nhà số 9 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, bao gồm cả phần đất khuôn viên giáp đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa và đã thi hành xong việc mua bán. Quá trình làm thủ tục để sang tên sở hữu nhà, sang tên sử dụng đất để hoàn tất việc mua bán nêu trên. Các giấy tờ thủ tục như “tờ tường trình nguồn gốc nhà ở-đất ở ngày 13/12/1997”, “tờ khai nộp thuế chuyển quyền sử dụng đất ngày 20/1/1998”, “tờ khai lệ phí trước bạ ngày 20/1/1998”, “đơn xin đăng ký cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà và quyền sở hữu đất ngày 13/12/1997” đều có chữ ký của bà Lúi và xác định nhà có tứ cận “Đông giáp đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa…”, “diện tích đất khuôn viên 412,62 m2” (chính là phần diện tích mà hai bên đã giao nhận). Rõ ràng là số tiền 340 lạng vàng mà bà Lúi đã nhận là tiền bán ngôi nhà mặt đường số 9 Nam Kỳ Khởi Nghĩa với đất khuôn viên 412,62 m2; đó là ý chí thống nhất của các bên tham gia mua bán, không có sự nhầm lẫn”.

Qua các quyết định trên ta thấy, khi hợp đồng được soạn thảo sơ sài, không chặt chẽ, tòa án đã dựa vào nhiều yếu tố để xác định nội dung của hợp đồng.

Thứ nhất, đó là hợp đồng có tranh chấp. Trong cả hai vụ việc, tòa án đều phân tích hợp đồng giữa các bên.

Thứ hai, trong Quyết định giám đốc thẩm của vụ việc thứ nhất, tòa án còn sử dụng cả những dữ liệu sau khi hợp đồng được ký kết. Ở đây, TANDTC dựa vào việc anh Chiến quản lý, sử dụng trồng cây lưu niên, đồng thời nộp thuế đất hàng năm với diện tích 380 m2 (có biên lai nộp thuế từ 1994 đến năm 2001) để xác định nội dung hợp đồng. Tương tự, trong Quyết định giám đốc thẩm của vụ việc thứ hai, TANDTC cũng sử dụng những dữ liệu sau khi hợp đồng được ký kết như “Tờ tường trình nguồn gốc nhà ở – đất ở ngày 13/12/1997”, “Tờ khai nộp thuế chuyển quyền sử dụng đất ngày 20/1/1998”, “Tờ khai lệ phí trước bạ ngày 20/1/1998”, “Đơn xin đăng ký cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà và quyền sở hữu đất ngày 13/12/1997”.

Thứ ba, trong vụ việc thứ hai, tòa án còn dựa vào dữ liệu tiền hợp đồng. Hợp đồng được ký kết năm 1997 nhưng tòa án đã căn cứ bản vẽ hiện trạng nhà ngày 10/8/1993.

Như vậy, để xác định nội dung của hợp đồng, tức là để giải thích hợp đồng, tòa án đã dựa vào hợp đồng, dữ liệu trước và sau khi hợp đồng được ký kết. Với cách xác định như vậy, thực tiễn pháp lý Việt Nam khác với pháp luật một số nước như pháp luật của Anh, Ê-Cốt, Ailen. Pháp luật những nước này không khuyến khích xác định nội dụng hợp đồng với những tình tiết trước khi hợp đồng được giao kết và không chấp nhận sử dụng những tình tiết sau thời điểm đó.

Tuy nhiên, thực tiễn trên của Việt Nam lại phù hợp với pháp luật nhiều nước. Ví dụ, theo pháp luật của nước Pháp, thẩm phán có thể xác định nội dụng hợp đồng dựa vào hành vi của các bên sau khi hợp đồng được giao kết. Hoặc Điều 5:102 của Những nguyên tắc châu Âu về hợp đồng có danh sách mở những yếu tố để giải thích hợp đồng. Danh sách này cho phép sử dụng những tình tiết trước và sau thời điểm hợp đồng được ký kết. Tương tự, Điều 4.3 của Bộ nguyên tắc Unidroit về hợp đồng thương mại quốc tế cũng đưa ra danh sách mở những tình tiết có thể được sử dụng để xác định hợp đồng, và trong danh sách, có những tình tiết trước và sau khi hợp đồng được ký kết. Cách giải thích hợp đồng như trên cũng được thừa nhận tại Khoản 3, Điều 8 Công ước Viên của Liên hợp quốc về Hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế.

Điều 408 Bộ luật dân sự Việt Nam (BLDS) năm 1995 được sửa đổi, bổ sung trong Điều 409 BLDS năm 2005 có quy định về giải thích nội dung hợp đồng. Hai vụ việc trên liên quan đến giải thích hợp đồng dân sự, nhưng cả hai quyết định giám đốc thẩm đã nêu của TANDTC đều không viện dẫn điều khoản nào của BLDS về giải thích hợp đồng. BLDS không được viện dẫn có lẽ vì danh sách định hướng việc giải thích hợp đồng trong Điều 408 (Điều 409 BLDS năm 2005) không đề cập đến việc sử dụng những yếu tố trước và sau khi hợp đồng được giao kết để xác định nội dung hợp đồng. Như vậy, giữa thực tiễn pháp lý và văn bản có sự khác nhau. Để giải thích hợp đồng, TANDTC đã dựa vào những yếu tố không được liệt kê trong danh sách mà BLDS đưa ra. Ở đây toà án có vi phạm BLDS hay không? Câu trả lời phụ thuộc vào việc nhận thức danh sách của BLDS là danh sách mở hay không. Nếu là một danh sách mở thì việc tòa án bổ sung thêm những dấu hiệu mới để giải thích hợp đồng là chấp nhận được. Ngược lại, tòa án đã vượt quá khuôn khổ cho phép của BLDS. Trong thực tế, Bộ nguyên tắc Unidroit… hay Những nguyên tắc châu Âu về hợp đồng có danh sách những tình tiết có thể được sự dụng để giải thích hợp đồng theo hướng mở vì những nguyên tắc này chỉ đưa ra những tình tiết thường được sử dụng và trong danh sách này đã nhấn mạnh đây là danh sách mở. Thiết nghĩ, chúng ta nên coi danh sách nêu tại BLDS là một danh sách mở và, do vậy, việc tòa án sử dụng những yếu tố trước và sau khi hợp đồng được giao kết để giải thích hợp đồng là có thể được chấp nhận.

Những trình bày trên liên quan đến việc Tòa án được yêu cầu để xác định nội dung hợp đồng. Tuy nhiên, việc yêu cầu tòa án can thiệp không phải là một giải pháp tối ưu vì nó phụ thuộc nhiều vào nhận thức của thẩm phán giải quyết vụ việc. Một số tình tiết trong hai vụ việc nêu trên cho thấy tính không ưu việt của giải pháp này. Ở vụ việc thứ nhất, theo TANDTC và Tòa phúc thẩm, thì diện tích đất chuyển nhượng là 380 m2 đất. Trong khi đó, Tòa sơ thẩm và Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC) cho rằng diện tích chuyển nhượng là 240 m2 đất. Ở vụ việc thứ hai, TANDTC cho rằng đất được bán là 412,62 m2 nhưng theo VKSNDTC, không có cơ sở để khẳng định đất được bán là 412,62 m2. Như vậy, để trách những tranh chấp không cần thiết và những rủi ro do nhận thức khác nhau của cơ quan tố tụng, các bên ký kết hợp đồng nên soạn thảo chặt chẽ nội dung của hợp đồng. Mặt khác, các cơ quan nhà nước nên thường xuyên tổ chức những buổi trao đổi về soạn thảo hợp đồng với sự tham gia của những luật gia giàu kinh nghiệm thực tế về hợp đồng như thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư, công chứng, luật gia làm việc cho các văn phòng tư vấn, doanh nghiệp.

Theo Tạp chí Nghiên cứu lập pháp

NGUỒN: http://vietnamese-law-consultancy.com

Filed under: LDS - Hợp đồng | Leave a comment »