THÔNG TIN PHÁP LUẬT DÂN SỰ

NGUYỄN ĐỨC LAM

Quả thật, nếu so “Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật” với tình trạng quản lý bằng mệnh lệnh hành chính như những năm kinh tế bao cấp thì đây là bước tiến lớn của thời kinh tế thị trường. Thế nhưng, câu hỏi quan trọng và không kém phần khó khăn là “quản lý bằng pháp luật” như thế nào? Quản lý bằng pháp luật ở nước ta dường như đang gặp nhiều rào cản về tâm lý, văn hoá pháp lý xuất phát từ phía chính quyền.

Pháp luật của ai?

Dĩ nhiên pháp luật ở nước ta do Nhà nước ban hành, nên nó nằm trong tay Nhà nước. Nhưng Nhà nước là ai? Có phải chỉ là tập hợp một cách cơ giới các cơ quan nhà nước và các quan chức nhà nước không? Rõ ràng là không. Nhưng một số cơ quan, quan chức – đại diện cho Nhà nước lại ngây thơ nghĩ rằng họ là Nhà nước và có quyền dùng pháp luật – công cụ của Nhà nước để quản lý bất kỳ cái gì mà họ thấy khó, bất kỳ lúc nào mà họ muốn, bất kỳ ở đâu. Chẳng hạn đã từng có Thứ trưởng Bộ Xây dựng ký văn bản cấm các doanh nghiệp trong ngành sử dụng nguyên liệu của doanh nghiệp ngoài ngành sản xuất; Bộ Tài chính cho ra văn bản về mua hoá đơn; văn bản về cắm biển báo tốc độ; dự thảo văn bản cấm karaoke; dự thảo văn bản cấm xe máy ngoại tỉnh lưu thông thường xuyên ở Hà Nội…

Không giống như ở các nước pháp luật xuất phát từ thực tế, trên những đòi hỏi của thực tế, pháp luật ở nước ta thường là do các cơ quan nhà nước ban hành (đôi lúc được hiểu như “ban phát”) trước mà không hỏi người dân, sau đó người dân mới tham gia thụ động. Pháp luật được định hình theo quan niệm, hoài bão của các nhà soạn thảo dựa trên kinh nghiệm cá nhân trong quá khứ hoặc học hỏi được từ nước ngoài nhưng lại được diễn giải theo cách của họ. Hoặc lúc khó quản quá thì dùng pháp luật để cấm như nói ở trên. Do mang trong đầu quan niệm như thế, nhà làm luật đôi lúc bảo thủ với ý tưởng của mình, không có cái nhìn bao quát, không hiểu được lợi ích của đối tượng điều chỉnh, giành phần dễ về mình. Do đó mà “hợp pháp nhưng không hợp lý” (biển báo tốc độ và bắn tốc độ là ví dụ), nên khi đưa vào thực hiện gặp nhiều trục trặc, khó mà làm theo nên người dân hoặc thúc thủ không dám làm gì vì sợ phạm luật, hoặc buộc phải “xé rào” để mưu sinh. Kết quả là đạo luật chết yểu, hoặc phải chỉnh sửa rất nhiều lần trong một thời gian ngắn.

Cái nhìn bề trên

Ngày xưa, ở ta quan lại được xem như cha mẹ dân, những điều tranh chấp được cáo quan để chờ phán xử – một tư thế thấp bé và lệ thuộc trong mối quan hệ giữa đương sự và quan toà. Quan hệ giữa quan và dân là từ trên xuống, ban phát, bề trên và cho đến hôm nay dường như vẫn có bóng dáng của cái nhìn như thế. Sau đây là một vài biểu hiện:

Continue reading →

Filed under: Nhà nước và nền KTTT, Xã hội, nhà nước và pháp luật Việt Nam | 1 Comment »